Η Ζιναΐντα έμπαινε στο δωμάτιο κάθε πρωί την ίδια ακριβώς ώρα.
Στις επτά ακριβώς.
Στα χέρια της κρατούσε μια λεκάνη με χλιαρό νερό και στον ώμο της είχε μια καθαρή πετσέτα. Άφηνε τη λεκάνη στο σκαμπό δίπλα στο κρεβάτι, ίσιωνε την κουρτίνα και άφηνε το πρωινό φως να μπει στο δωμάτιο.
Ο Νικολάι ήταν ξαπλωμένος ανάσκελα και κοιτούσε το ταβάνι.
Από τότε που έπαθε το εγκεφαλικό, δεν μπορούσε να μιλήσει. Όταν κάτι τον πονούσε πολύ, από τον λαιμό του έβγαινε μόνο ένα χαμηλό, πονεμένο βογκητό. Με τα μάτια του όμως παρακολουθούσε τα πάντα.
Κάθε κίνηση της Ζιναΐντα.
Τα μάτια του ήταν καθαρά. Ζωντανά. Γεμάτα επίγνωση.
Ίσως αυτό να ήταν το πιο τρομακτικό απ’ όλα.
Το σώμα του είχε σχεδόν πάψει να τον υπακούει, όμως το μυαλό του λειτουργούσε κανονικά. Έβλεπε τα πάντα. Άκουγε τα πάντα. Καταλάβαινε τα πάντα.
Μόνο που δεν μπορούσε να απαντήσει.
– Έλα, θα σε πλύνουμε – είπε η Ζιναΐντα με ήρεμη φωνή. Δεν υπήρχε ούτε τρυφερότητα ούτε θυμός στον τόνο της. – Ας γυρίσουμε στο πλάι.
Με έμπειρες κινήσεις γύρισε τον άντρα, έβαλε ένα μαξιλάρι πίσω από την πλάτη του και του σκούπισε το πρόσωπο, τον λαιμό και τα χέρια.
Γρήγορα.
Με ακρίβεια.
Με τέτοια επιδεξιότητα, σαν να ήταν νοσοκόμα όλη της τη ζωή.
Ύστερα άλλαξε τα σεντόνια, τον τάισε με το κουτάλι δίνοντάς του πολτοποιημένο χυλό και του έδωσε νερό.
Και όλη αυτή την ώρα δεν τον χάιδεψε ούτε μία φορά.
Δεν τον άγγιξε ούτε ένα δευτερόλεπτο περισσότερο απ’ όσο ήταν απολύτως απαραίτητο.
Στο χωριό όλοι έλεγαν ότι η Ζιναΐντα φρόντιζε τον άντρα της τέλεια.
Οι γείτονες.
Ο γιατρός της περιοχής.
Ακόμη και τα παιδιά της, όταν επέστρεφαν στο σπίτι.
– Μαμά, τον φροντίζεις καλύτερα κι από επαγγελματία νοσηλεύτρια.
Και πράγματι.
Ο Νικολάι ήταν πάντα καθαρός. Έπαιρνε τα φάρμακά του στην ώρα τους, έτρωγε στην ώρα του και είχε πάντα νερό δίπλα του. Το κρεβάτι του ήταν τακτοποιημένο και τα ρούχα του καθαρά.
Κανείς όμως δεν παρατηρούσε μια μικρή λεπτομέρεια.
Για ενάμιση χρόνο η Ζιναΐντα δεν είχε πιάσει ούτε μία φορά το χέρι του άντρα της.
Ποτέ δεν του χάιδεψε το κεφάλι.
Ποτέ δεν τον φίλησε στο μέτωπο.
Και ούτε μία φορά δεν του μίλησε με τρυφερότητα.
Ήταν σαν μια τέλεια μηχανή.
Ακούραστη.
Ακριβής.
Και εντελώς χωρίς συναίσθημα.
Ο Νικολάι όμως ήξερε πολύ καλά το γιατί.
Την είχε απατήσει σε όλη του τη ζωή.
Όχι κρυφά.
Όχι με ιδιαίτερη ντροπή.
Αλλά με μια χωριάτικη, θρασύτατη φυσικότητα.
Την πρώτη φορά είχαν παντρευτεί μόλις δύο χρόνια. Ήταν μια πωλήτρια από το κατάστημα.
Η Ζιναΐντα το έμαθε αμέσως.
Το χωριό ήταν μικρό. Όλοι ήξεραν τα πάντα.
Γύρισε στο σπίτι, έκλαψε και τον χτυπούσε με τις γροθιές της στο στήθος.
Ο Νικολάι απλώς στεκόταν μπροστά της και την κοιτούσε ήρεμα.
– Έλα τώρα, Ζίνα. Γιατί το κάνεις τόσο μεγάλο θέμα; Άντρας είμαι ή όχι; Δεν σήμαινε τίποτα. Απλώς… για την υγεία μου. Εσύ είσαι η γυναίκα μου. Εσύ είσαι η μοναδική για μένα.
Και η Ζιναΐντα τον πίστεψε.
Τον πίστεψε επειδή ήταν νέα.
Επειδή τον αγαπούσε.
Και επειδή τότε πίστευε ακόμη πως έναν γάμο πρέπει να τον σώζεις με κάθε κόστος.
Ήταν είκοσι δύο ετών, με ένα παιδί, ένα σπίτι και ολόκληρο το νοικοκυριό στους ώμους της.
Πού θα μπορούσε να πάει;
Ύστερα ήρθε η δεύτερη γυναίκα.
Μετά η τρίτη.
Και κάποια στιγμή σταμάτησε να μετράει.
Με τον καιρό ο Νικολάι δεν προσπαθούσε καν να δικαιολογηθεί.
Γύριζε τα ξημερώματα, τα ρούχα του μύριζαν ξένα αρώματα, ξάπλωνε δίπλα της και σε λίγα λεπτά άρχιζε να ροχαλίζει.
Και η Ζιναΐντα κοιτούσε το ταβάνι μέσα στο σκοτάδι.
Μερικές φορές έκλαιγε.
Σιωπηλά.
Για να μην ξυπνήσουν τα παιδιά.
Το πρωί σηκωνόταν, πήγαινε στη δουλειά και προσποιούνταν πως δεν είχε συμβεί τίποτα.
Η Ζιναΐντα δούλευε όλη της τη ζωή.
Πρώτα ως αρμέχτρα σε αγρόκτημα.
Αργότερα ως λογίστρια.
Και μετά σε μια δημόσια υπηρεσία.
Τακτοποιούσε έγγραφα, φρόντιζε το σπίτι, δούλευε στον κήπο και μεγάλωνε τα παιδιά.
Δύο παιδιά.
Τον Σεργκέι και τη Γκαλίνα.
Τα μεγάλωσε, τα μόρφωσε και τα βοήθησε να σταθούν στα πόδια τους.
Και τα δύο παιδιά έφυγαν για την πόλη.
Και τα δύο είχαν μια καλή δουλειά.
Και τα δύο τηλεφωνούσαν συχνά στη μητέρα τους.
Ο Νικολάι όμως ποτέ δεν κουραζόταν ιδιαίτερα από τη δουλειά.
Δεν του άρεσε να εργάζεται.
Του άρεσε όμως να απολαμβάνει τη ζωή.
Αγαπούσε τα σιδερωμένα πουκάμισα, τις γυαλισμένες μπότες και τα μεγάλα τραπέζια με τους φίλους του.
Και αγαπούσε τις γυναίκες.
Πάντα υπήρχε κάποια.
Μια γυναίκα στην πόλη.
Μια χωρισμένη μαγείρισσα στην καντίνα.
Μια χήρα στον διπλανό δρόμο.
Κάποιες φορές μάλιστα κάποια πολύ κοντά.
Στο ίδιο το αγρόκτημα.
Η Ζιναΐντα τα ήξερε όλα.
Όταν η Γκαλίνα ήταν δώδεκα ετών, μια μέρα τη ρώτησε:
– Μαμά… γιατί λένε οι άνθρωποι ότι ο μπαμπάς έχει άλλες γυναίκες;
Η Ζιναΐντα για πρώτη φορά δεν ήξερε τι να απαντήσει.
Ύστερα χτύπησε δυνατά την παλάμη της πάνω στο τραπέζι.
Όχι την κόρη της.
Το τραπέζι.
– Δεν είναι δική σου δουλειά! Είναι ο πατέρας σου. Τέλος. Δεν θέλω να ακούσω άλλη κουβέντα γι’ αυτό.
Εκείνο το βράδυ όμως έκλαψε μέσα στο μαξιλάρι της.
Όχι τόσο για τις απιστίες.
Περισσότερο από την αδυναμία της.
Η κόρη της άρχιζε ήδη να καταλαβαίνει τα πάντα.
Κι εκείνη δεν μπορούσε να την προστατεύσει.
Δεν είχε πού να πάει.
Και ίσως το πιο οδυνηρό απ’ όλα ήταν πως εξακολουθούσε να αγαπά τον άνθρωπο που την ταπείνωνε ξανά και ξανά.
Τα παιδιά μεγάλωσαν.
Έφυγαν από το σπίτι.
Και ξαφνικά το σπίτι άδειασε.
Η Ζιναΐντα πίστευε πως ίσως τώρα, στα γεράματα, ο Νικολάι θα ηρεμούσε επιτέλους.
Δεν ηρέμησε.
Ούτε στα πενήντα του.
Ούτε στα εξήντα του.
Συνέχιζε να πηγαίνει σε άλλες γυναίκες.
Και ταυτόχρονα κοιτούσε με περηφάνια τον εαυτό του στον καθρέφτη.
– Είμαι ακόμη άντρας. Και μάλιστα στα καλύτερά μου.
Μέχρι τότε η Ζιναΐντα είχε πάψει να κλαίει.
Απλώς ζούσε δίπλα του.
Μαγείρευε.
Έπλενε.
Δούλευε στον κήπο.
Και σιωπούσε.
Με εκείνη τη σιωπή που έχουν οι άνθρωποι όταν έχουν ήδη καταλάβει τα πάντα.
Και έχουν πάρει μια οριστική απόφαση.
Κάποια μέρα η Γκαλίνα δεν άντεξε άλλο.
– Μαμά, πόσο θα το συνεχίσεις αυτό; Δεν ζεις μαζί του. Απλώς υπάρχεις δίπλα του. Πάρε διαζύγιο! Δεν του χρωστάς τίποτα.
Η Ζιναΐντα κοίταξε για πολλή ώρα την κόρη της.
Ύστερα είπε ήρεμα:
– Ποιος σου είπε ότι δεν ζω μαζί του;
Η Γκαλίνα την κοίταξε απορημένη.
– Ζω μαζί του. Απλώς με τον δικό μου τρόπο. Και μη μου λες εσύ πώς θα ζήσω. Ξέρω τι κάνω.
Η Γκαλίνα τότε δεν κατάλαβε.
Το κατάλαβε πολλά χρόνια αργότερα.
Όταν ο πατέρας της έμεινε παράλυτος.
Το εγκεφαλικό συνέβη τον Φεβρουάριο.
Αργά το απόγευμα.
Ο Νικολάι βγήκε στην αυλή για να καθαρίσει το χιόνι. Σήκωσε το φτυάρι, αλλά ξαφνικά παραπάτησε προς τη μία πλευρά.
Το φτυάρι έπεσε από τα χέρια του.
Και ο ίδιος έπεσε με το πρόσωπο μέσα στο χιόνι.
Ήταν τυχερός.
Ο γείτονας τον είδε.
Κάλεσε βοήθεια.
Το ασθενοφόρο τον μετέφερε στο νοσοκομείο της περιοχής.
Οι γιατροί διέγνωσαν σοβαρό εγκεφαλικό.
Η αριστερή πλευρά του σώματός του είχε παραλύσει.
Είχε χάσει εντελώς την ομιλία του.
Ο γιατρός απλώς κούνησε το κεφάλι του.
– Λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία του και το ιστορικό του… το ότι επέζησε είναι ήδη ένα θαύμα. Αλλά πιθανότατα δεν θα ξαναπερπατήσει ούτε θα ξαναμιλήσει. Θα χρειάζεται συνεχή φροντίδα.
Η Ζιναΐντα έγνεψε.
Δεν έκανε καμία ερώτηση.
Την επόμενη μέρα πήγε στην πόλη.
Αγόρασε ό,τι χρειαζόταν.
Πάνες.
Σεντόνια που μπορούσαν να αλλάζουν συχνά.
Ειδικό κρεβάτι.
Μηχανισμό ανύψωσης.
Αναπηρικό καροτσάκι.
Ετοίμασε το μεγαλύτερο δωμάτιο.
Και ύστερα πήρε τον Νικολάι στο σπίτι.
– Μαμά, τι κάνεις; – ρώτησε έντρομη η Γκαλίνα. – Αυτό είναι υπεράνθρωπο βάρος! Να τον βάλουμε σε ίδρυμα. Ή να προσλάβουμε μια νοσοκόμα. Θα βάλουμε όλοι χρήματα.
– Δεν χρειάζεται.
– Μαμά…
– Εγώ θα τον φροντίσω.
– Γιατί;
Η Ζιναΐντα κοίταξε την κόρη της.
– Επειδή είναι ο άντρας μου. Είμαι γυναίκα του σαράντα χρόνια. Πού να τον πάω;
Και από εκείνη τη στιγμή τον φρόντιζε μόνη της.
Δεν άφηνε κανέναν να τη βοηθήσει.
Οι μέρες της έγιναν ένας ατελείωτος, εξαντλητικός κύκλος.
Ξυπνούσε στις έξι το πρωί.
Πλύσιμο.
Τάισμα.
Αλλαγή σεντονιών.
Μασάζ.
Φάρμακα.
Ξανά τάισμα.
Ξανά αλλαγή σεντονιών.
Ξανά πλύσιμο.
Για ενάμιση χρόνο δεν παραπονέθηκε ούτε μία φορά.
Δεν ύψωσε ποτέ τη φωνή της.
Μόνο αδυνάτιζε όλο και περισσότερο.
Το πρόσωπό της είχε βαθουλώσει.
Η πλάτη της είχε κυρτώσει.
Κι όμως, κάθε πρωί στις επτά ακριβώς στεκόταν δίπλα στο κρεβάτι του.
Και ποτέ δεν τον χάιδευε.
Ο Νικολάι την παρακολουθούσε.
Τα μάτια του έλεγαν όλα όσα το στόμα του δεν μπορούσε πια να πει.
Μια μέρα προσπάθησε να απλώσει το χέρι του προς εκείνη.
Με το δεξί του χέρι, που ακόμη τον υπάκουε λίγο.
Η Ζιναΐντα εκείνη τη στιγμή του ίσιωνε την κουβέρτα.
Τα δάχτυλα του Νικολάι κινήθηκαν προς το μέρος της, τρέμοντας.
Ήθελε να πιάσει το χέρι της.
Η Ζιναΐντα κοίταξε τα δάχτυλά του.
Για μια στιγμή απλώς τα κοίταζε.
Ύστερα τράβηξε αργά το χέρι της.
– Ξάπλωσε ήσυχα – είπε. – Μην κουνιέσαι.
Και του γύρισε την πλάτη.
Στα μάτια του Νικολάι εμφανίστηκαν δάκρυα.
Ίσως για πρώτη φορά στη ζωή του.
Αλλά η Ζιναΐντα είχε ήδη βγει από το δωμάτιο.
Ήρθε το δεύτερο φθινόπωρο της ασθένειάς του.
Ο καιρός ήταν ξηρός και κρύος.
Τα φύλλα είχαν γίνει χρυσαφένια.
Ένα πρωινό ο γιατρός τράβηξε τη Ζιναΐντα στην άκρη.
– Ζιναΐντα Αντρέγεβνα… πρέπει να προετοιμαστείτε.
Η γυναίκα τον κοίταξε.
– Η καρδιά του είναι πολύ αδύναμη. Ίσως μία εβδομάδα. Ίσως δύο. Περισσότερο μάλλον όχι.
Η Ζιναΐντα απλώς έγνεψε.
Το πρόσωπό της δεν άλλαξε.
– Ειδοποιήστε τα παιδιά – πρόσθεσε ο γιατρός.
– Θα τα ειδοποιήσω.
Την επόμενη μέρα ήρθαν ο Σεργκέι και η Γκαλίνα.
Κάθισαν δίπλα στο κρεβάτι του πατέρα τους.
Κρατούσαν το χέρι του.
Έκλαιγαν.
Ο Νικολάι τους κοίταζε και προσπαθούσε να πει κάτι.
Από τον λαιμό του βγήκε μόνο ένας χαμηλός, ακατανόητος ήχος.
Τα δάκρυα κυλούσαν στα μάγουλά του.
Η Ζιναΐντα στεκόταν στην πόρτα.
Είχε τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος της.
Η Γκαλίνα την κοίταξε.
– Μαμά, έλα εδώ. Κάθισε δίπλα του. Σε ψάχνει με τα μάτια του.
Η Ζιναΐντα κοίταξε για πολλή ώρα τον άντρα της.
– Θα προλάβω – είπε σιγά. – Μη με βιάζετε.
Εκείνο το βράδυ τα παιδιά έφυγαν.
Πίστευαν ότι ο πατέρας τους θα άντεχε ακόμη μερικές μέρες.
Το σπίτι ησύχασε.
Έξω, ο άνεμος παρέσυρε τα κίτρινα φύλλα και τα χτυπούσε πάνω στο τζάμι.
Στη σόμπα η φωτιά έσβηνε αργά.
Η Ζιναΐντα έμεινε μόνη με τον Νικολάι.
Μετά τα μεσάνυχτα το ήξερε.
Αυτή θα ήταν η τελευταία του νύχτα.
Όχι επειδή της το είχε πει ο γιατρός.
Απλώς το ένιωθε.
Όταν δύο άνθρωποι έχουν ζήσει μαζί σαράντα χρόνια, μαθαίνεις να αναγνωρίζεις και την παραμικρή κίνηση του άλλου.
Ο Νικολάι ήταν ξαπλωμένος με τα μάτια ανοιχτά.
Την κοιτούσε.
Αυτή τη φορά δεν υπήρχε φόβος στα μάτια του.
Μόνο αναμονή.
Και ίσως ενοχή.
Ή αποχαιρετισμός.
Η Ζιναΐντα έμεινε σιωπηλή για πολλή ώρα.
Ύστερα πλησίασε το κρεβάτι.
Ίσιωσε την κουβέρτα.
Σκέπασε τους ώμους του.
Και τότε έκανε κάτι που δεν είχε κάνει ούτε μία φορά μέσα σε ενάμιση χρόνο.
Του έπιασε το χέρι.
Το χέρι του ήταν κρύο.
Ξερό.
Οι φλέβες προεξείχαν.
Η Ζιναΐντα το πήρε μέσα στις δύο παλάμες της.
Το κρατούσε σαν να κρατούσε ένα εύθραυστο πουλί.
– Λοιπόν, Κόλια… – ψιθύρισε. – Φτάσαμε μέχρι εδώ.
Ο Νικολάι την κοιτούσε ακίνητος.
– Τα ήξερα όλα – συνέχισε. – Όλη μου τη ζωή τα ήξερα όλα.
Τα μάτια του άντρα κινήθηκαν ελαφρά.
– Για την πωλήτρια. Για τη μαγείρισσα. Για τη χήρα. Για όλες. Νόμιζες ότι ήμουν τυφλή;
Η φωνή της Ζιναΐντα παρέμεινε ήρεμη.
– Δεν ήμουν τυφλή. Τα έβλεπα όλα. Κάθε μυρωδιά ξένου αρώματος στα ρούχα σου. Κάθε νύχτα που δεν γύριζες σπίτι. Κάθε ψέμα.
Ένα δάκρυ κύλησε από τα μάτια του Νικολάι.
Η Ζιναΐντα έσφιξε το χέρι του.
– Και σε συγχώρεσα.
Τα μάτια του γέμισαν δάκρυα.
– Ακούς; Σε συγχώρεσα.
Σταμάτησε για μια στιγμή.
– Μόνο που δεν σε συγχώρεσα όπως ίσως νόμιζες. Όχι για να ξεχάσω. Σε συγχώρεσα με τον δικό μου τρόπο. Κάθε πρωί σηκωνόμουν. Μεγάλωσα τα παιδιά μας. Φρόντιζα το σπίτι. Και έμεινα.
Κοίταξε τα ενωμένα χέρια τους.
– Αυτή ήταν η συγχώρεσή μου, Κόλια. Το ότι έμεινα.
Τα χείλη του Νικολάι έτρεμαν.
– Το χέρι σου όμως δεν το έπιασα – συνέχισε η Ζιναΐντα. – Για ενάμιση χρόνο ούτε μία φορά.
Τον κοίταξε στα μάτια.
– Ξέρεις γιατί;
Ο Νικολάι κινήθηκε ελάχιστα.
– Επειδή σε όλη σου τη ζωή δεν μου έδωσες πραγματικά το χέρι σου.
Στο δωμάτιο ακουγόταν μόνο το απαλό τικ-τακ του ρολογιού.
– Γύριζες σε μένα… αλλά πριν από αυτό είχες κρατήσει τα χέρια άλλων γυναικών. Και εγώ δεν μπορούσα να το ξεχάσω.
Η Ζιναΐντα χαμήλωσε το βλέμμα.
– Δεν σε μισούσα, Κόλια. Μισούσα αυτό που σήμαιναν εκείνα τα χέρια.
Νέα δάκρυα κύλησαν στο πρόσωπο του άντρα.
Προσπάθησε να μιλήσει.
Από τον λαιμό του βγήκε μόνο ένας βραχνός ήχος.
– Σσσς… – ψιθύρισε η Ζιναΐντα. – Μην προσπαθείς να μιλήσεις.
Ύστερα του χάιδεψε το κεφάλι.
Για πρώτη φορά.
– Δεν τα λέω για να σε πληγώσω. Δεν θέλω να φύγεις κουβαλώντας αυτό το βάρος.
Έσκυψε κοντά του.
– Ζήσαμε μαζί σαράντα χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι σε αγάπησα. Και τώρα δεν σε εγκατέλειψα. Αυτό σημαίνει ότι σε συγχώρεσα.
Χαμογέλασε, αλλά μέσα στο χαμόγελό της υπήρχε πόνος.
– Για το ότι δεν σου έδωσα το χέρι μου… ίσως πρέπει κι εσύ να με συγχωρέσεις.
Ύστερα έσκυψε ακόμη περισσότερο.
Και για πρώτη φορά μέσα στα σαράντα χρόνια του γάμου τους, φίλησε τον Νικολάι στο μέτωπο.
Για πολλή ώρα.
Τρυφερά.
Όπως φιλάς κάποιον όταν τον αποχαιρετάς.
– Σε αφήνω ελεύθερο – ψιθύρισε. – Φύγε ήσυχος. Δεν θα σε κρατήσω. Και δεν θα πάρω μαζί μου θυμό.
Έσφιξε το χέρι του.
– Τα είχαμε όλα. Και τα καλά και τα άσχημα. Αλλά τα άσχημα πέρασαν. Αυτό που έμεινε είναι η ζωή μας.
Ο Νικολάι την κοίταξε.
Τα μάτια του άρχισαν σιγά σιγά να γαληνεύουν.
Ύστερα έσφιξε αδύναμα τα δάχτυλά της.
Ήταν η τελευταία του κίνηση.
Η Ζιναΐντα έσφιξε το χέρι του σε απάντηση.
Πριν ξημερώσει, ο Νικολάι πέθανε ήσυχα στον ύπνο του.
Η Ζιναΐντα καθόταν δίπλα του.
Εξακολουθούσε να κρατά το χέρι του.
Δεν έκλαψε.
Είχε χύσει όλα της τα δάκρυα μέσα σε σαράντα χρόνια.
Απλώς κοιτούσε έξω καθώς ξημέρωνε.
Το ρολόι χτυπούσε αργά.
Τα κάρβουνα στη σόμπα έσβηναν.
Κάπου μακριά λάλησε ένας κόκορας.
Όταν ξημέρωσε εντελώς, η Ζιναΐντα σηκώθηκε.
Ίσιωσε την κουβέρτα.
Έκλεισε τα μάτια του άντρα της.
Ύστερα πήγε στο παράθυρο και το άνοιξε διάπλατα.
Ο καθαρός, κρύος φθινοπωρινός αέρας μπήκε στο δωμάτιο.
Η μυρωδιά των πεσμένων φύλλων.
Η μυρωδιά του ποταμού.
Η Ζιναΐντα πήρε μια βαθιά ανάσα.
– Λοιπόν, αυτό ήταν – είπε σιγά. – Σαράντα χρόνια. Σαν μία μέρα.
Ύστερα κάθισε.
Έμεινε για πολλή ώρα ακίνητη, με τα χέρια της ακουμπισμένα στα γόνατά της.
Στο πρόσωπό της δεν υπήρχε πια ούτε πόνος ούτε ανακούφιση.
Υπήρχε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Γαλήνη.
Η γαλήνη ενός ανθρώπου που ακολούθησε τον δρόμο του μέχρι το τέλος.
Που δεν ξέχασε.
Αλλά ούτε λύγισε.
Που τελικά κατάφερε να συγχωρέσει.
Δύο μέρες αργότερα, στο μνημόσυνο, η Γκαλίνα τη ρώτησε σιγά:
– Μαμά… πραγματικά τον συγχώρεσες;
Η Ζιναΐντα κοίταξε για πολλή ώρα τους ανθρώπους που κάθονταν γύρω από το τραπέζι.
Ύστερα έγνεψε.
– Ναι.
– Πότε;
Η Ζιναΐντα κοίταξε τα χέρια της.
– Πριν από πολύ καιρό.
Μετά πρόσθεσε σιγά:
– Ίσως εκείνη τη μέρα που αποφάσισα οριστικά να μείνω.
Δάκρυα κύλησαν στα μάγουλα της Γκαλίνα.
Η Ζιναΐντα χάιδεψε τα μαλλιά της κόρης της.
– Μόνο για ένα πράγμα λυπάμαι – είπε. – Που φοβόμουν τόσο καιρό να του πιάσω το χέρι.
Η Γκαλίνα ξέσπασε σε κλάματα και χώθηκε στον ώμο της μητέρας της.
Η Ζιναΐντα την αγκάλιασε.
Δεν υπήρχε πια μέσα της εκείνη η παλιά σκληρότητα.
Σαν να είχε βρει, ύστερα από σαράντα χρόνια, λίγη δύναμη όχι μόνο για να φροντίζει τους άλλους…
αλλά και για να αγαπά.
Και ίσως αυτό να ήταν το πραγματικό τέλος αυτής της ιστορίας.
Όχι ο θάνατος του Νικολάι.
Αλλά εκείνη η μία στιγμή από τη μακρά, σιωπηλή ζωή της Ζιναΐντα, όταν επιτέλους δεν χρειαζόταν πια να είναι δυνατή για τους άλλους.
